Yeni bir soru çoğu zaman yeni bir deneyimden doğar
Bir şeyi gerçekten merak etmen için çoğu zaman önce onu deneyimlemen gerekir; soru, bilgiden değil, içine girdiğin yeni bir durumdan doğar.
Bir yeri ilk kez gördüğünde ya da bir şeyi ilk kez kendi gözünle deneyimlediğinde aklına üşüşen 'acaba'lar — aynı konuyu kitapta okurken o sorular gelmemişti.
Soru, çoğu zaman bilgiden değil yenilikten doğar. Bilişsel bilimde meraka dair en bilinen açıklamalardan biri George Loewenstein'ın "bilgi boşluğu" kuramıdır: merak, ne bildiğinle ne bilmek istediğin arasında bir boşluk fark ettiğinde ortaya çıkar. Ama bu boşluğu fark etmek için önce o boşluğun kenarına gelmen gerekir.
Yeni bir ortama girmek tam da bunu yapar. Daha önce hiç durmadığın bir yerde durmak, hiç görmediğin bir veriyi incelemek, zihnine ders kitabının asla tetiklemeyeceği ayrıntıları sokar. Bir gezegenin yüzeyinde "durmak" ya da bir organın içinde "dolaşmak" gibi fiziksel olarak imkânsız deneyimler bugün benzetim (simülasyon) ile mümkün; ve çoğu zaman sadece o ortamın içinde bulunmak bile, sınıfta hiç akla gelmeyecek soruları doğurur.
Buradaki ince nokta şu: deneyim çoğu zaman sorudan önce gelir. Cevabı aramaya başlamadan önce, sorunun kendisinin doğması gerekir — ve sorular en çok, daha önce hiç bulunmadığın yerlerde doğar.
Merak rastgele değildir; yeni ortam ve yeni veriyle tetiklenir. Bu yüzden 'henüz doğmamış sorular' çoğu zaman henüz yaşanmamış deneyimlerin ardında saklıdır.
Kaynaklar
- The Psychology of Curiosity: A Review and Reinterpretation - George Loewenstein, Psychological Bulletin, 1994
- States of Curiosity Modulate Hippocampus-Dependent Learning via the Dopaminergic Circuit - Gruber, Gelman & Ranganath, Neuron, 2014
Buradan nereye?
Beklenenden sapan, "yanlış" sanılan bir ölçüm çoğu zaman yeni bir bilimin kapısıdır; cevabı bilinen değil, açıklanamayan veri ilginçtir.
KeşfetAynı metni tekrar tekrar okumak "biliyorum" yanılsaması verir; oysa hatırlamaya çalışmak (kendini test etmek) öğrenmeyi çok daha kalıcı kılar.
KeşfetBir şeyi doğru kabul edip haklı çıkman, onu gerçekten bildiğin anlamına gelmeyebilir; bazen sadece şanslısındır.
Keşfet